Relative clauses ve ilgi zamirleri: who, which, that, whose

‘Çiçek satan kadın’ ve ‘The woman who sells flowers’

Türkçe, tanımlayan cümleyi ismin başına yapıştırır: ‘çiçek satan kadın’. Fiil sona erer, tek kelime olur. İngilizcede ise tanımlama ismin arkasına tam bir cümle olarak gelir: the woman who sells flowers. Yan cümle eksiksiz olmalıdır: who burada öznedir ve ardından fiil gelir; zamirin yaptığı işi ayrıca bir zamirle tekrar etmemek en kritik kuraldır.

Bu yapı farkı iki klasik hatayı doğurur: tanımlayan cümlenin fiilini eksik bırakmak (*the man who the car — ‘arabası olan adam’ derken who has a car demek gerekir) ve cümlenin sonunda nesneyi tekrarlamak (*the book that I read it). Aşağıda ikisinin de düzeltmesini göreceksiniz.

Who, which ve that: kişi mi, şey mi?

Seçim referansa göre yapılır: insanlar için who (ya da günlük konuşmada that), şeyler ve hayvanlar için which ya da that. Türkçe ‘-en/-an’ eki bu ayrımı hiç yapmaz — ‘koşan adam’ ve ‘koşan at’ aynı ekli — bu yüzden yazarken referansa bir kez bakmak gerekir.

That yalnızca tanımlayıcı (virgülsüz) cümlelerde kullanılır ve konuşma dilinde who/which yerine çok sık geçer. Yazıda insanlar için who güvenli seçimdir; şeyler için virgülsüz cümlede which de that de doğrudur (Amerikan yazım kılavuzları that’i tercih eder). What ise hiçbir zaman iki cümleyi birleştiren zamir değildir: *the book what I read yanlıştır.

Whose: ‘-ın/-in …si’ sahiplik yapısı

Whose, sahiplik bildiren tek ilgi zamiridir ve Türkçedeki ‘…-ın/-in …-si’ yapısına denk gelir: the writer whose book won the prize — ‘kitabı ödülü kazanan yazar’. İnsanlar için doğaldır; şeyler için de kullanılır (the house whose roof was damaged) ama şeylerde çoğu zaman with’li bir yeniden kuruluş daha doğaldır (the house with the damaged roof).

Sık görülen hata, sahipliği who + iyelik zamiriyle kurmaktır: *the writer who his book won the prize. Doğrusu: the writer whose book won the prize. Kural basit: whose + isim + cümlenin geri kalanı. Whose tek başına özne olamaz: *The woman whose sells flowers eksiktir, çünkü whose bir belirteçtir ve arkasından mutlaka bir isim gelir.

Virgül: ek bilgi mi, seçici tanım mı?

Virgülsüz relative clause, ismi daraltır ve seçer: I have two brothers. My brother who lives in Lyon is a doctor — iki kardeşten Lyon’da oturanı kastediyorsunuz. Virgüllü relative clause ise ismi zaten belli olan bir kişiye ek bilgi ekler: My brother, who lives in Lyon, is a doctor — tek kardeşim var ve Lyon’da oturması yan bilgi.

Türkçede bu ayrım yazıda işaretlenmez; ‘Lyon’da oturan kardeşim’ iki anlama da gelebilir ve fark bağlamdan anlaşılır. İngilizce ise ayrımı virgülle gösterir ve ek bir kural koyar: virgülden sonra that kullanılmaz ve virgüllü (ek bilgi veren) cümlede nesne zamiri atılamaz. My brother, who lives in Lyon,… doğrudur; *My brother, that lives in Lyon,… değildir.

That/which ne zaman atılabilir?

Zamir cümlenin nesnesi ise ve virgül yoksa atılabilir: The book (that) I read, The people (who) I met. Konuşma dilinde atmak daha doğaldır. Zamir cümlenin öznesi ise atılamaz: The book that won the prize asla The book won the prize olamaz; bu iki ayrı cümle olur.

Türkçe konuşanların ikinci sık hatası buradadır: nesne atılabilirken cümle sonunda zamiri yeniden yazmak (*the movie that I saw it). İngilizcede nesne bir kez gösterilir; that zaten nesneyi taşır. Türkçede ‘okuduğum kitabı’ demek de tek gösterimdir, yani kural aslında tanıdık: bir kez işaret edin, ikinci kez etmeyin.

Türkçe düşünürken yapılan tipik hatalar

Beş hatanın ortak kaynağı, sıfat-fiil eklerinin ‘tek kelime’ düzenini İngilizceye taşımaktır. İngilizcede tanımlama bir yan cümledir: zamir + (özne) + fiil. Aşağıdaki düzeltmeler bu yapıyı her örnekte bir kez daha gösterir.

Kısa özet

Relative clause’ı kurarken dört adım: 1) iki cümleyi bulun ve ortak ismi belirleyin; 2) referans insan ise who, şey ise which/that, sahiplik ise whose seçin; 3) yan cümleyi eksiksiz kurun (zamir özneyse doğrudan fiil, nesneyse özne + fiil) ve ortak ismi ikinci kez bir zamirle tekrarlamayın; 4) ek bilgi ise virgül koyun ve virgülden sonra that kullanmayın.

• İnsan: who · şey: which/that · sahiplik: whose · yer: where · zaman: when
• Nesne konumundaki that/which/who virgülsüz cümlede atılabilir; özne konumunda atılamaz.
• Virgüllü cümlede that yoktur; nesne zamiri de atılamaz.
• Türkçedeki ‘-en/-an’ tek kelimedir; İngilizce karşılığı daima eksiksiz bir yan cümledir.

Kendiniz deneyin

Önce kendi yanıtınızı düşünün, sonra yanıtı ve açıklamayı açın. Yazma görevlerinde verilen cümle tek mümkün yanıt değildir.

1. 1. İki cümleyi birleştirin: The woman is my neighbour. She sells flowers. → The woman ___ ___ ___ is my neighbour.

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   who sells flowers

   İnsan referansı olduğu için who; who özne olduğundan ardından doğrudan fiil gelir (who sells flowers).

2. 2. Doğru zamiri seçin: The app ___ saves my notes is free. (who / which / what)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   which

   App bir şeydir; şeyler için which (ya da that) kullanılır. What bir isimden sonra ilgi zamiri olarak kullanılmaz.

3. 3. Çevirin: ‘Kitabı ödülü kazanan yazar Türk.’ → The writer ___ ___ won the prize is Turkish.

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   whose book

   Sahiplik whose ile kurulur: whose book = kitabı. Whose arkasından mutlaka isim gelir.

4. 4. Doğru cümleyi seçin: (A) The movie that I saw it was long. (B) The movie I saw was long.

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   B

   That nesneyi taşır; cümle sonundaki it fazladır. Nesne zamiri virgülsüz cümlede atılabilir: The movie I saw…

5. 5. Virgüllü ya da virgülsüz? ‘Tek kardeşim var ve Lyon’da oturuyor.’ → My brother (,) who lives in Lyon (,) is a doctor.

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   virgüllü

   Tek kardeş olduğu için tanımlayıcıya gerek yok; Lyon bilgisi ek bilgidir ve virgüller arasına alınır. Virgüllü cümlede that kullanılmaz.

Kaynaklar ve ileri okuma

Örnekler bu rehber için hazırlanmıştır. Kural ve kullanım ayrıntılarını aşağıdaki kaynaklarla karşılaştırabilirsiniz.

• Cambridge Dictionary: Relative clauses
• Cambridge Dictionary: Relative clauses: defining and non-defining
• Cambridge Dictionary: Relative pronouns

Bir hata fark ettiniz mi? Sayfa adresi ve örnekle düzeltme talebi gönderin.