Reported speech (dolaylı anlatım): kullanımı ve örnekler

Türkçede alıntı değişmez, İngilizcede değişir

Türkçede ‘Bugün gelemeyeceğim’ dediğinizde, bunu bir başkasına şöyle aktarırsınız: ‘Bugün gelemeyeceğini söyledi.’ Dikkat edin: aktarılan cümlenin kendisi neredeyse aynı kaldı; sadece ekler kaydı. İngilizcede ise söylenenin tamamı yeniden paketlenir: He said (that) he couldn’t come that day. Zaman (can → could), zamir (I → he) ve yer-zaman ifadesi (today → that day) aynı anda değişti.

Bu fark yüzünden Türkçe konuşanlar en çok iki hata yapar: zamanı hiç kaydırmamak (*At lunch she said she is hungry: açlık o ana aitti, artık geçerli değil) ve soruyu soru sırasıyla aktarmak (He asked where was I). Aşağıdaki bölümler her ikisini de düzeltir.

Zaman kayması: bir adım geriye

Ana kural tek satır: rapor fiili geçmişse (said, told, asked), aktarılan cümledeki zaman bir adım geriye gider. am/is → was, are → were, will → would, can → could, may → might, have done → had done, geçmiş zaman → past perfect (konuşmada past simple çoğu zaman olduğu gibi de kalabilir). should, would, could ve might zaten ‘geri çekilmiş’ biçimlerdir, daha fazla kaymaz.

Kaymanın mutlak olmadığını da bilin: hâlâ doğru olan genel gerçekler (The teacher said that the earth moves…) ve rapor anında hâlâ geçerli durumlar (He said he lives in Ankara, konuşmacı hâlâ orada oturuyorsa) genellikle present kalır. Sınavda ve yazılı dilde önce temel kuralı uygulayın; istisnalar üç grupta toplanır: kalıcı gerçekler, hâlâ süren durumlar ve kaymayan modal fiiller (should, would, could, might).

Say ve tell: ‘dedi’ ve ‘…e söyledi’

Türkçede ‘söyledi’ hem kişi alır hem almaz: ‘Bir şey söyledi’ ve ‘Bana bir şey söyledi’. İngilizce bu ikisini iki fiille ayırır. Tell mutlaka kişi ister: told me, told us, told the team. Say kişi almaz: said (that)… doğrudur, said me yanlıştır; kişi gerekiyorsa said to me kullanılır.

Bu yüzden *He said me the truth yerine He told me the truth, *She said us yerine She told us yazılır. Özet: cümlede dinleyen varsa tell, yoksa say. Rapor edilen konu bir emir ya da rica ise told/asked + kişi + to + fiil kalıbına geçilir: He told me to wait. She asked me to send it.

Soru ve emir aktarımı: sıra değişir, yardımcı fiil silinir

Soru aktarılırken soru yapısı düz cümleye dönüşür: yardımcı fiil (do/does/did) silinir, soru kelimesi kalır, sonra özne ve fiil normal sıraya dizilir. ‘Where do you live?’ → She asked where I lived. Dikkat: asked where did I live değil; did silinir, zaman kayması lived’i verir.

Evet/hayır sorularında if veya whether eklenir: ‘Are you coming?’ → She asked if I was coming. Türkçedeki ‘-ip -mediğini’ kalıbının karşılığıdır. Emirler ve ricalar ise to + fiil kalıbına döner: ‘Please sit down.’ → She asked me to sit down. ‘Don’t be late.’ → She told me not to be late.

Tomorrow, today ve here: bakış açısı değişir

Zaman ve yer ifadeleri, konuşan kişinin bakış açısına göre belirlenir. Aktarma sırasında anlatan kişiye geçildiği için bunlar da kayar: now → then, today → that day, tomorrow → the next day (ya da the following day), yesterday → the day before, here → there, this → that. Türkçede de aynı kayma yapılır: ‘Yarın geleceğim’ dedi → ‘Ertesi gün geleceğini söyledi’; İngilizce bu kaymayı kurallara bağlar.

Yalnızca aynı gün içinde, hemen aktarıyorsanız tomorrow değişmeyebilir: He said he would call tomorrow (aynı gün anlatıyorsunuz). Ama yazılı bir raporda ya da ertesi gün anlatımda the next day standarttır. Bu üç kaymayı (zaman, zamir, yer/zaman ifadesi) tek pakette kontrol etmek en pratiğidir: cümleyi aktardıktan sonra üçüne bakın.

• now → then · today → that day · tomorrow → the next day · yesterday → the day before
• here → there · this → that · come → go (aktaranın bulunduğu yere göre)
• ago → before · next week → the following week · last week → the week before
• Aynı gün sözlü aktarımda tomorrow ve today kalabilir; yazıda kaydırın.

Türkçe düşünürken yapılan tipik hatalar

Aşağıdaki hataların çoğu, Türkçenin aktarımda cümleyi neredeyse değiştirmemesinden doğar. Her birinin arkasında aynı düşünce vardır: ‘aktarılan cümle zaten olduğu gibi kalsın.’ İngilizce ise paketi yeniden kurar.

Kısa özet

Aktarırken üç adımı sırayla uygulayın: 1) rapor fiili geçmişse zamanı bir adım geri kaydırın; 2) zamirleri ve tomorrow/today/here gibi ifadeleri anlatıcının bakış açısına uyarlayın; 3) soruyu düz cümleye çevirip evet/hayır sorusunda if/whether kullanın; emirde told/asked + kişi + to + fiil kurun. Bu paketi uygulayan cümle, Türkçedeki ‘aktarılmış’ cümleyle aynı işi görür.

• said + (that) + cümle · told + kişi + (that) + cümle
• asked + if/whether + düz cümle · asked + soru kelimesi + düz cümle
• told/asked + kişi + to + fiil · olumsuzu not to + fiil
• Kalıcı gerçeklerde kayma yapmayın: The teacher said that the earth moves.

Kendiniz deneyin

Önce kendi yanıtınızı düşünün, sonra yanıtı ve açıklamayı açın. Yazma görevlerinde verilen cümle tek mümkün yanıt değildir.

1. 1. ‘I am busy now,’ she said. → She said she ___ busy ___. (was / is — then / now)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   was; then

   Rapor fiili geçmiş olduğu için am → was olur; now ise anlatıcının bakış açısından then olur.

2. 2. ‘Where do you live?’ → He asked where I ___. (live / lived / do live)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   lived

   Soru sırası düzleşir, did silinir ve zaman kayması lived’i verir.

3. 3. ‘Don’t be late.’ → She told me ___ ___ ___ late. (to be not / not to be)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   not to be

   Emrin olumsuz aktarımı not to + fiil ile kurulur.

4. 4. Doğru fiili seçin: She ___ me that the meeting had been moved. (said / told)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   told

   Cümlede dinleyen (me) varsa tell kullanılır; say kişi almaz.

5. 5. ‘Do you like coffee?’ → He asked ___ I liked coffee. (that / if)

   Yanıtı ve açıklamayı göster

   if

   Evet/hayır soruları if (ya da whether) ile aktarılır; that düz cümleler içindir.

Kaynaklar ve ileri okuma

Örnekler bu rehber için hazırlanmıştır. Kural ve kullanım ayrıntılarını aşağıdaki kaynaklarla karşılaştırabilirsiniz.

• Cambridge Dictionary: Reported speech
• Cambridge Dictionary: Reported speech: indirect speech
• Cambridge Dictionary: Say or tell?

Bir hata fark ettiniz mi? Sayfa adresi ve örnekle düzeltme talebi gönderin.